Κάθε χρόνο την περίοδο αυτή  με αφορμή την έλευση των Χριστουγέννων, δημοσιεύονται πολλά άρθρα από ψυχολόγους και άλλους ειδικούς σχετικά με το τι θα πρέπει να πούμε στα παιδιά για τον Άγιο Βασίλη, αν θα πρέπει να αποκαλύψουμε την αλήθεια για την ύπαρξή του και με ποιον τρόπο. Είναι εν μέρει φυσικό να γίνεται ο Άγιος Βασίλης το επίκεντρο των ημερών, καθώς αποτελεί ίσως το πιο καθολικό και αναγνωρίσιμο σύμβολο των εορτών, με σχετικούς  μύθους και ιστορίες διατρέχουν τις διάφορες κουλτούρες: Santa Claus ή Άγιος Νικόλαος, “ Father Christmas”, Άγιος Βασίλης, “Άγιος των Πάγων” με ξωτικά ή χωρίς, με τάρανδους ή ελάφια,  παχουλός ή πιο αδύνατος,  με κόκκινα ρούχα, από την Καισάρεια, τον Βόρειο Πόλο, ή την Φιλανδία …

Για την διεθνή αυτή φιγούρα του καλοσυνάτου γεράκου έχουν γίνει πολλαπλές τοποθετήσεις από  ειδικούς με πολλά άρθρα να υποστηρίζουν τη «διάλυση» του μύθου του και τη ρεαλιστική απόδοση της πραγματικότητας για τον εν λόγω άγιο. Κι αυτό για να μην κλονίσουμε την εμπιστοσύνη των παιδιών τροφοδοτώντας τα με “ψέματα” και να τα προστατέψουμε από το να έρθουν αντιμέτωπα με μια  “τραυματική” γνωστική ασυμφωνία, όταν ανακαλύψουν την αλήθεια για τον Αγιο Βασίλη. Δεν είναι λίγοι, επίσης, αυτοί που θεωρούν  περιττά  τα ερεθίσματα όπως  ο Άγιος Βασίλης ή οι νεράιδες, οι μάγισσες και τα λοιπά μυθικά πλάσματα για να ενεργοποιήσουμε τη φαντασία των παιδιών.

Η φαντασία των παιδιών εμπλουτίζεται

Ας δούμε, λοιπόν,  πιο συγκεκριμένα τα παραπάνω σημεία ξεκινώντας από το τελευταίο. Φυσικά και τα παιδιά δεν έχουν ανάγκη από μυθικά πλάσματα για να ενεργοποιηθεί η φαντασία τους. Μπορούν με μεγάλη ευκολία να μετατρέψουν π.χ. το κρεβάτι τους σε καράβι, το δωμάτιό τους σε εστιατόριο όπου σερβίρουν στα μικρά τους σκεύη και κουζινικά φανταστικό φαγητό κοκ. Είναι αυτό που αποκαλούμε συμβολικό ή φανταστικό παιχνίδι, την αναπτυξιακή και εκπαιδευτική αξία του οποίου έχουν περιγράψει και αναλύσει περίφημα μεγάλοι θεωρητικοί (Piaget, Wallon, Vygotsky κ.α.). Ωστόσο, ξέρουμε ότι τα παιδιά αντλούν για το παιχνίδι τους πλήθος στοιχείων από την κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα, δίνουν σ’ αυτά τα στοιχεία άλλη μορφή και τα εντάσσουν σε έναν κόσμο, όπου το πραγματικό και το φανταστικό συνυπάρχουν. Σίγουρα, λοιπόν, οι μύθοι δεν αποτελούν προϋπόθεση για να ενεργοποιηθεί δημιουργικά η φαντασία των παιδιών,  αλλά μπορούν να την εμπλουτίσουν μοναδικά!

Εξαπατούμε άραγε τα παιδιά επιβεβαιώνοντας την ύπαρξη του Άγιο Βασίλη;

Το δεύτερο επιχείρημα κατά της διατήρησης της ιστορίας του Άγιου Βασίλη έχει να κάνει με την αναξιοπιστία μας ως ενήλικες. Ότι, δηλαδή, αντιφάσκουμε και παρουσιαζόμαστε αναξιόπιστοι στα παιδιά, όταν από την μια αρνούμαστε την ύπαρξη υπερφυσικών τεράτων που μπορεί να τρομάζουν τα παιδιά, ενώ την ίδια στιγμή επιβεβαιώνουμε την ύπαρξη του μαγικού Άγιου Βασίλη. Πώς οι γονείς που διδάσκουν στα παιδιά τους να μην λένε ψέματα προωθούν  ψεύτικες πεποιθήσεις; Ωστόσο, οι παραπάνω καταστάσεις δεν μπορούν να συνταυτιστούν, καθώς η μία αφορά την απόδοση της πραγματικότητας προς ανακούφιση του παιδιού  και η άλλη την διασκέδασή και διάνθιση της καθημερινότητας. Όντως  τα παιδιά παίρνουν στα σοβαρά αυτά που θα τους πούμε εμείς οι ενήλικες και οι πιθανότητες να μας πιστέψουν είναι ισχυρές αν τους παρουσιάσουμε χειροπιαστές αποδείξεις.  Δεν μπορούμε όμως να εξαπατήσουμε τα παιδιά, όσο κι αν πιστεύουμε ότι έχουμε τέτοια δύναμη ως ενήλικες. Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύαμε στο παρελθόν, ακόμη και τα μικρά παιδιά (3-5 χρόνων) είναι σε θέση να διακρίνουν τη φαντασία από την πραγματικότητα. Και ίσως να φαίνονται μπερδεμένα στα δικά μας μάτια σε σχέση με αυτή τη διάκριση, γιατί μπορούν να προσποιούνται με έναν εξαιρετικά παραστατικό και συναισθηματικό τρόπο. Επιπλέον, μας είναι  γνωστό ότι τα παιδιά ξέρουν πως η υπόκριση και η φαντασία διαφέρουν από την πραγματικότητα. Και αγαπούν τις φανταστικές φιγούρες, όπως στην προκειμένη περίπτωση αυτή του Άγιου Βασίλη, γιατί στα παιδιά αρέσει να υποδύονται ρόλους και να προσποιούνται, εξασκώντας έτσι την σημαντική εξελικτική ικανότητα του ανθρώπου να οραματίζεται και να φαντάζεται πώς αλλιώς θα μπορούσε να είναι ο κόσμος του.

Είναι η αποκάλυψη “τραυματική”;

Όσον αφορά την “τραυματική” γνωστική ασυμφωνία την οποία θα αντιμετωπίσουν τα παιδιά διαπιστώνοντας την αλήθεια για τον Άγιο Βασίλη, χρειάζεται να έχουμε υπόψη μας ότι οι πεποιθήσεις των παιδιών κάποια στιγμή αλλάζουν, όχι μόνο για τον Άγιο Βασίλη, αλλά και για όλα τα πράγματα γύρω τους. Και η αλλαγή αυτή δεν έχει να κάνει με μια ξαφνική (άρα και τραυματική) ανακάλυψη ότι ο Άγιος Βασίλης δεν υπάρχει, αλλά οδηγείται σταδιακά από τη γνωστική ανάπτυξη του παιδιού. Καθώς μεγαλώνει και εξελίσσεται η λογική σκέψη, ερωτήματα και απορίες έρχονται για να ελέγξουν τι ισχύει και τι όχι. Αμφιβολίες εγείρονται και αυτό είναι ένα φυσικό επακόλουθο της ανεξάρτητης σκέψης και ανακάλυψης.

Εφόσον είμαστε fans του Άγιου Βασίλη, πότε και πώς θα αποκαλύψουμε την αλήθεια στα παιδιά;

Εκείνο που θα μας βοηθήσει είναι να είμαστε ανοιχτοί και ευαίσθητοι στα σήματα που θα στείλει το παιδί μας, κατά πάσα πιθανότητα στην ηλικία των 5 ½ με 7 ετών. Αυτά τα σήματα μπορεί να έχουν τη μορφή σχολιασμού ή ερωτήσεων, αλλά μπορεί να παρουσιαστούν και σαν έλλειψη ενδιαφέροντος να αναφερθεί στον Άγιο Βασίλη, να του γράψει γράμμα κτλ. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να απαντήσουμε στις απορίες του για τον Άγιο Βασίλη, όπως απαντάμε και σε κάθε άλλη απορία. Μπορούμε, επίσης, να χρησιμοποιήσουμε την ευκαιρία αυτή για στοχασμό με ερωτήσεις όπως “εσύ τι νομίζεις ότι συμβαίνει;”. Και να έχουμε κατά νου ότι όσο αναλυτική και εκτενής κι αν είναι η απάντησή μας, το παιδί θα κρατήσει τις πληροφορίες που θέλει ή που είναι έτοιμο να δεχτεί.

Λίγες σκέψεις και αναμνήσεις

Γράφοντας αυτές τις σκέψεις, ανάτρεξα σε παιδικές μνήμες για να θυμηθώ τον δικό μου Άγιο Βασίλη. Θυμήθηκα τα δώρα κάτω από το δέντρο για εμένα και τα αδέρφια μου, αλλά δεν ήταν αυτή η πιο έντονη και συναρπαστική ανάμνηση των παιδικών μου Χριστουγέννων. Στον τόπο που μεγάλωσα, ένα άλλο έθιμο υπήρχε (ελπίζω ακόμη να διατηρείται ζωντανό) για τα παιδιά τα Χριστούγεννα: αυτό των Καλικάντζαρων. Βασισμένο στη λαϊκή παράδοση της επίσκεψης των καλικάντζαρων στα σπίτια το 15ημερο των γιορτών, κάθε παραμονή των Χριστουγέννων, ενήλικες προσποιούμενοι τους καλικάντζαρους έφερναν στα παιδιά φρούτα της εποχής, καρύδια, γλυκά κτλ. Τα αδέρφια μου κι εγώ περιμέναμε την παραμονή των Χριστουγέννων τη γιαγιά- καλικάντζαρο, τον μπαμπά – καλικάντζαρο και ούτω καθεξής, μετρώντας πόσοι καλικάντζαροι επρόκειτο να μας επισκεφθούν. Με χαρά και πειστικότητα παίζαμε το παιχνίδι των ενηλίκων, που οφείλω να ομολογήσω είχε μια έντονη θεατρικότητα, και διασκεδάζαμε μαζί τους. Όπως σε κάποιο άλλο μέρος της γης άλλα παιδιά προσποιούνταν ότι το γάλα και τα μπισκότα τα έφαγε όντως ο Άγιος Βασίλης. Και αυτό το παιχνίδι υπόκρισης, πιστεύω ότι προσφέρει μεγάλη χαρά, αλλά και σημαντικά οφέλη στην παιδική ηλικία.

Τελικά, εκείνο που έχει  μεγαλύτερη σημασία  είναι πώς θα χρησιμοποιήσουμε την ιστορία του Άγιου Βασίλη και ποια μηνύματα θα περάσουμε στα παιδιά: το μήνυμα της γενναιοδωρίας, της αγάπης ή του καταναλωτισμού αγοράζοντας πολλά και ακριβά δώρα… Σε τελική ανάλυση, ο Santa Claus με το έλκηθρο, οι καλικάντζαροι, οι ιστορίες και οι μύθοι, το γλέντι, η μουσική, η φωτιά και η ελπίδα, είναι όλα δικές μας επινοήσεις και τις αξιοποιούμε ανάλογα με το προσωπικό αξιακό μας σύστημα. Καλές Γιορτές!!

Comments

Γιώτα Στύλου
Η Γιώτα Στύλου είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος ειδίκευσης στην Εξελικτική/Αναπτυξιακή και Εκπαιδευτική ψυχολογία. Διαβάστε Περισσότερα.