Αυτοτραυματισμοί στην εφηβεία: Όταν ο πόνος γίνεται ορατός στο σώμα
Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων ψυχολογικών και βιολογικών μεταβολών. Το σώμα αλλάζει, η ταυτότητα διαμορφώνεται και η ανάγκη για αποδοχή, αυτονομία και σύνδεση με τους άλλους γίνεται πιο έντονη από ποτέ. Μέσα σε αυτή τη μεταβατική περίοδο, ορισμένοι έφηβοι καταφεύγουν στον αυτοτραυματισμό, μια συμπεριφορά που συχνά προκαλεί έντονη ανησυχία στους γονείς και στους εκπαιδευτικούς.
Ο όρος αυτοτραυματισμός αναφέρεται σε σκόπιμες πράξεις πρόκλησης βλάβης στο σώμα χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας, όπως το κόψιμο του δέρματος, τα εγκαύματα, το έντονο ξύσιμο ή το χτύπημα του σώματος. Παρότι η εικόνα μπορεί να είναι σοκαριστική για το περιβάλλον, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι για τον έφηβο η πράξη αυτή συχνά λειτουργεί ως ένας τρόπος επικοινωνίας ή διαχείρισης εσωτερικού πόνου.
Δεν υπάρχει μία μόνο εξήγηση για τους αυτοτραυματισμούς. Στην κλινική πράξη παρατηρούμε ότι η ίδια συμπεριφορά μπορεί να εξυπηρετεί διαφορετικές ψυχολογικές λειτουργίες. Κάποιες φορές αποτελεί κραυγή για βοήθεια, άλλες φορές δυσλειτουργικό μηχανισμό αυτορρύθμισης συναισθημάτων, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με βαθύτερο ψυχικό τραύμα.
Όταν ο αυτοτραυματισμός είναι μια κραυγή για βοήθεια
Σε αρκετές περιπτώσεις ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί ως μια “μη λεκτική μορφή επικοινωνίας”. Ο έφηβος μπορεί να νιώθει ότι δεν ακούγεται, ότι τα συναισθήματά του υποτιμώνται ή ότι δεν έχει τον χώρο να εκφράσει τον εσωτερικό του κόσμο.
Η πράξη του τραυματισμού γίνεται τότε ένας τρόπος να εξωτερικευτεί η εσωτερική ένταση: ο πόνος που δεν μπορεί να ειπωθεί με λέξεις, αποτυπώνεται στο σώμα.
Πολλοί έφηβοι που αυτοτραυματίζονται σε αυτό το πλαίσιο περιγράφουν εμπειρίες όπως:
- Αίσθημα βαθιάς μοναξιάς
- Δυσκολία να μιλήσουν για όσα νιώθουν
- Φόβο ότι δεν θα γίνουν κατανοητοί
- Έντονη ανάγκη να τους δει κάποιος πραγματικά
Δεν πρόκειται απαραίτητα για συνειδητή προσπάθεια να «τραβήξουν την προσοχή», όπως συχνά παρερμηνεύεται. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια απεγνωσμένη προσπάθεια σύνδεσης.
Όταν ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί ως μηχανισμός αυτορρύθμισης
Σε πολλές περιπτώσεις ο αυτοτραυματισμός δεν έχει στόχο να επικοινωνήσει κάτι στους άλλους, αλλά να ρυθμίσει εσωτερικά συναισθήματα που βιώνονται ως αφόρητα.
Οι έφηβοι συχνά περιγράφουν ότι πριν τον αυτοτραυματισμό βιώνουν:
- Έντονο άγχος ή θυμό
- Συναισθηματική υπερένταση
- Αίσθηση κενού ή αποσύνδεσης από τον εαυτό
- Εσωτερική πίεση που μοιάζει «ανυπόφορη»
Η σωματική πληγή μπορεί προσωρινά να προσφέρει:
- Αίσθηση ανακούφισης
- Μείωση της εσωτερικής έντασης
- Επανασύνδεση με το σώμα
- Μετατόπιση του ψυχικού πόνου σε σωματικό
Με νευροβιολογικούς όρους, ο αυτοτραυματισμός μπορεί να ενεργοποιήσει την απελευθέρωση ενδορφινών, γεγονός που δημιουργεί μια προσωρινή αίσθηση ανακούφισης. Έτσι, η συμπεριφορά ενισχύεται και μπορεί να επαναλαμβάνεται ως ένας δυσλειτουργικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος ρύθμισης συναισθημάτων.
Όταν ο αυτοτραυματισμός συνδέεται με ψυχικό τραύμα
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αυτοτραυματισμοί σχετίζονται με ‘πρώιμες τραυματικές εμπειρίες’, όπως:
- Συναισθηματική παραμέληση
- Κακοποίηση
- Εκφοβισμό (bullying)
- Έντονες οικογενειακές συγκρούσεις
- Απώλειες ή εγκατάλειψη
Το τραύμα συχνά αφήνει βαθιά αποτυπώματα στον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τις σχέσεις του με τους άλλους. Ένας έφηβος που έχει βιώσει τραυματικές εμπειρίες μπορεί να κουβαλά έντονα συναισθήματα ντροπής, ενοχής ή αυτοαπόρριψης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο αυτοτραυματισμός μπορεί να λειτουργεί ως:
- Αυτοτιμωρία
- Προσπάθεια ελέγχου ενός χαοτικού εσωτερικού κόσμου
- Τρόπος να «νιώσει κάτι» όταν επικρατεί συναισθηματικό μούδιασμα
Η σύνδεση ανάμεσα στο τραύμα και στη συμπεριφορά αυτοτραυματισμού έχει παρατηρηθεί συχνά και στη θεραπευτική διαδικασία. Πολλές φορές ο ενήλικος εαυτός καλείται να συναντήσει εκείνο το τραυματισμένο κομμάτι του εαυτού που έμεινε για χρόνια χωρίς φροντίδα ή κατανόηση, το λεγόμενο «πληγωμένο εσωτερικό παιδί» .
Πότε χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή
Παρότι οι αυτοτραυματισμοί δεν ισοδυναμούν απαραίτητα με αυτοκτονικό ιδεασμό, αποτελούν σημαντικό δείκτη ψυχικής δυσφορίας και δεν πρέπει να υποτιμώνται.
Σημάδια που απαιτούν προσοχή είναι:
- Επαναλαμβανόμενα τραύματα στο σώμα
- Απόσυρση και απομόνωση
- Έντονη ντροπή για το σώμα
- Δυσκολία στη ρύθμιση συναισθημάτων
- Εκφράσεις απελπισίας ή έντονου αυτο-μίσους
Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει τον έφηβο να αναπτύξει πιο υγιείς τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων του.
Η σημασία της κατανόησης αντί της τιμωρίας
Η πρώτη αντίδραση των ενηλίκων όταν ανακαλύψουν αυτοτραυματισμούς είναι συχνά ο φόβος, ο θυμός ή η απόγνωση. Ωστόσο, η τιμωρία ή η αυστηρή επίπληξη μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα ντροπής και να οδηγήσει τον έφηβο σε ακόμη μεγαλύτερη απόσυρση.
Αντίθετα, αυτό που χρειάζεται περισσότερο είναι:
- Ένα ασφαλές περιβάλλον όπου μπορεί να μιλήσει
- Ενσυναίσθηση και αποδοχή
- Κατανόηση ότι η συμπεριφορά είναι σύμπτωμα και όχι το πρόβλημα
Πίσω από κάθε αυτοτραυματισμό υπάρχει σχεδόν πάντα ένα συναίσθημα που ζητά να ακουστεί.
Επίλογος
Οι αυτοτραυματισμοί στην εφηβεία δεν είναι απλώς μια «επικίνδυνη συνήθεια» ή μια παροδική συμπεριφορά. Είναι συχνά ένας τρόπος με τον οποίο ο έφηβος προσπαθεί να διαχειριστεί έναν ψυχικό πόνο που δεν ξέρει ακόμη πώς να εκφράσει διαφορετικά.
Η κατανόηση των διαφορετικών λειτουργιών αυτής της συμπεριφοράς, ως κραυγή για βοήθεια, ως μηχανισμός αυτορρύθμισης ή ως έκφραση τραύματος, μας βοηθά να πλησιάσουμε το φαινόμενο με μεγαλύτερη ευαισθησία και επιστημονική επάρκεια.
Γιατί πολλές φορές, πίσω από μια μικρή πληγή στο δέρμα, κρύβεται μια πολύ μεγαλύτερη πληγή στην ψυχή.
