Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) αποτελεί μία από τις πιο συχνές νευροαναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Παρόλο που για πολλά χρόνια θεωρούνταν κυρίως «διαταραχή των αγοριών», σήμερα γνωρίζουμε ότι η εικόνα αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι η ΔΕΠΥ εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους στα δύο φύλα.
Η διαφορετική αυτή εκδήλωση οδηγεί συχνά στο να διαγιγνώσκονται πιο εύκολα τα αγόρια, ενώ πολλά κορίτσια περνούν απαρατήρητα για χρόνια, κουβαλώντας σιωπηλά δυσκολίες που επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση, τη σχολική τους πορεία και τις σχέσεις τους.
Τι είναι η ΔΕΠΥ
Η ΔΕΠΥ σχετίζεται με δυσκολίες στη ρύθμιση της προσοχής, της παρορμητικότητας και της κινητικής δραστηριότητας. Δεν πρόκειται για έλλειψη νοημοσύνης ούτε για έλλειψη προσπάθειας. Αντίθετα, αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες, οργανώνει τη σκέψη και ρυθμίζει τη συμπεριφορά.
Τα βασικά συμπτώματα της ΔΕΠΥ συνήθως κατηγοριοποιούνται σε τρεις βασικούς άξονες:
- δυσκολίες συγκέντρωσης και διατήρησης προσοχής
- παρορμητικότητα
- υπερκινητικότητα
Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο αυτά εκδηλώνονται διαφέρει σημαντικά από παιδί σε παιδί και ιδιαίτερα μεταξύ αγοριών και κοριτσιών.
Η ΔΕΠΥ στα αγόρια: η πιο «ορατή» μορφή
Τα αγόρια με ΔΕΠΥ παρουσιάζουν συχνότερα τη λεγόμενη υπερκινητική ή συνδυασμένη μορφή της διαταραχής.
Η εικόνα που συχνά περιγράφεται είναι αυτή ενός παιδιού που:
- δεν μπορεί να μείνει καθιστό για πολλή ώρα
- διακόπτει τους άλλους όταν μιλούν
- δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του
- μιλάει πολύ και συχνά παρορμητικά
- φαίνεται συνεχώς σε κίνηση
Στο σχολικό περιβάλλον τα παιδιά αυτά συχνά χαρακτηρίζονται ως «ανήσυχα», «ατίθασα» ή «απείθαρχα». Επειδή η συμπεριφορά τους είναι έντονα εξωτερικευμένη, τραβά εύκολα την προσοχή των εκπαιδευτικών και των γονέων. Έτσι, τα αγόρια με ΔΕΠΥ παραπέμπονται συχνότερα για αξιολόγηση και λαμβάνουν νωρίτερα διάγνωση.
Ωστόσο πίσω από την υπερκινητικότητα υπάρχει συχνά έντονη δυσκολία αυτορρύθμισης. Το παιδί δεν επιλέγει συνειδητά να συμπεριφέρεται έτσι· απλώς δυσκολεύεται να ελέγξει τις παρορμήσεις του.
Η ΔΕΠΥ στα κορίτσια: η «σιωπηλή» μορφή
Στα κορίτσια η ΔΕΠΥ εκδηλώνεται συχνότερα με την απρόσεκτη μορφή της διαταραχής. Τα συμπτώματα είναι λιγότερο εξωτερικά και περισσότερο εσωτερικευμένα.
Ένα κορίτσι με ΔΕΠΥ μπορεί να:
- φαίνεται αφηρημένο ή ονειροπόλο
- χάνει συχνά αντικείμενα
- δυσκολεύεται να οργανώσει τα μαθήματά του
- ξεχνά οδηγίες
- κουράζεται εύκολα από δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση
Στο σχολείο αυτά τα παιδιά συχνά χαρακτηρίζονται ως «αφηρημένα», «ντροπαλά» ή «στον κόσμο τους». Επειδή δεν προκαλούν προβλήματα συμπεριφοράς, περνούν πιο εύκολα απαρατήρητα.
Πολλά κορίτσια με ΔΕΠΥ καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια να κρύψουν τις δυσκολίες τους. Αναπτύσσουν στρατηγικές αντιστάθμισης, όπως υπερβολική προσπάθεια ή τελειομανία, όμως αυτό συχνά οδηγεί σε έντονο άγχος και εξάντληση.
Οι ψυχολογικές συνέπειες της μη διάγνωσης
Όταν η ΔΕΠΥ δεν αναγνωρίζεται εγκαίρως, το παιδί συχνά μεγαλώνει με την αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Τα συνεχή σχόλια για αφηρημάδα, τεμπελιά ή έλλειψη προσπάθειας μπορούν να τραυματίσουν την αυτοεκτίμηση.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ιδιαίτερα στα κορίτσια, εμφανίζονται:
- άγχος
- χαμηλή αυτοεκτίμηση
- αισθήματα ανεπάρκειας
- δυσκολίες στις κοινωνικές σχέσεις
Η εμπειρία του παιδιού μπορεί να μοιάζει με ένα συνεχές αίσθημα αποτυχίας, παρόλο που οι δυσκολίες του έχουν νευροβιολογική βάση και όχι έλλειψη ικανότητας.
Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί όπως συχνά βλέπουμε και στη θεραπευτική διαδικασία, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τις δυνατότητές μας στην ενήλικη ζωή .
Η σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης
Η έγκαιρη αναγνώριση της ΔΕΠΥ μπορεί να αλλάξει σημαντικά την πορεία ενός παιδιού. Με την κατάλληλη υποστήριξη, τα παιδιά με ΔΕΠΥ μπορούν να αξιοποιήσουν τα δυνατά τους σημεία και να αναπτύξουν δεξιότητες αυτορρύθμισης.
Η παρέμβαση μπορεί να περιλαμβάνει:
- ψυχοεκπαίδευση για το παιδί και την οικογένεια
- στρατηγικές οργάνωσης και διαχείρισης χρόνου
- υποστήριξη στο σχολικό περιβάλλον
- ψυχοθεραπευτική βοήθεια όταν υπάρχουν συναισθηματικές δυσκολίες
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ΔΕΠΥ δεν είναι απλώς μια δυσκολία. Πολλά άτομα με ΔΕΠΥ διαθέτουν έντονη δημιουργικότητα, φαντασία και ικανότητα να σκέφτονται «έξω από τα συνηθισμένα».
Όταν το παιδί κατανοήσει τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου του και λάβει την κατάλληλη στήριξη, μπορεί να μετατρέψει τις δυσκολίες του σε πηγή δύναμης και ανάπτυξης.
